Grigoriy Kalendari MUNDARIJA KIRISH………………………….....………………………………….……….......2 I BOB.PAPA GRIGORIAN ISLOHOTI VA UNING AHAMIYATI................6 1.1. Grigoriy Kalendari bilan bog`liq islohotining sabablari va ahamiyati...............6 1.2. Grigorian kalendarining yaratilishi................................…....……………….....9 II BOB. GRIGORIAN TAQVIMINING RIVOJLANISHI VA DUNYO BO`YLAB YOYILISHI.........................................................................................13 2.1. Grigoriy taqvimi va Yulian taqvimi .............................................................…13 2.2.Grigorian kalendarining dunyo mamlakatlari asosiy taqvimiga aylanishi..........16 XULOSA………………………………………...………….………………........20 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………..22 ILOVALAR…………………………………………..………………………….24 KIRISH O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, o‘zbek davlatchiligi tarixiga katta e'tibor qaratila boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori o‘zbek davlatchiligi tarixida muhim iz qoldirdi. O`zbekiston respublikasining birinchi Prezidenti I. Karimovning bir guruh tarixchi olimlar bilan uchrashuvidagi tarix fani borasida bildirgan fikrlari o‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi konsepsiyasining yaratilishiga g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qildi. Unda “ilmiy nuqtai nazarga tayangan davlatchilik tarixini yaratish” asosiy maqsad sifatida belgilangan. O`zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I. Karimov “o`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbot talab bo`lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati darajasiga ko`tarilishi zarur. Tarixni yoritishda bir yoqlamalikka, subеktiv fikrlarga yo`l qo`ymaslik zarur, faqat bahs, munozara, tahlil mеvasi bo`lgan xulosalargina bizga to`g`ri yo`l ko`rsatadi”[1] - deb takidlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov Respublikamiz mustaqil taraqqiyot yo'lining ijodkori va rahnamosi sifatida tarix fani, uning bugungi ahvoli va istiqbolini chuqur tahlil yetib, bu yo'nalishda tarixchi olimlar oldiga qator vazifalarni qo‘ydilar. Ushbu vazifalardan eng muhimi-yangi jamiyatimizni isloh qilish va yangilash jarayonini boshqaradigan va ta’minlaydigan, hozirgi davr talabi asosida yangicha fikrlaydigan yoshlami tarbiyalash, muhimi, ular ongiga milliy istiqlol, Vatanga sadoqat va yurtparvarlik g'oyalarini yanada chuqurroq singdirish va tyeran anglatishdan iboratdir. Olimlar e’tirof etganlaridek, dunyo tarixi nihoyatda boy va rang-barangdir. Har bir hududlar eng qadimgi davrlardan boshlab jahon sivilizatsiyasi o'choqlaridan biri hisoblanib, bu yyerda dunyo sivilizatsiyasidagi mahalliy xalqlarga xos tarixiy-madaniy jarayonlar bo'lib o'tgan. Har bir davlatchilik hududlaridan dunyo sivilizatsiyasi tarixiy taraqqiyotida o'chmas iz qoldirgan olimu fuzalolar, davlat arbobiyu, sarkardalar yetishib chiqqanlarki, bugungi xalqlar ular bilan xaqli ravishda faxrlansa arziydi. Hukumatlar tashabbusi bilan tarixi chuqur o`rganila boshlandi. Shu jumladan jahon davlatchiligi tarixidagi Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi ham. Bu davr haqida ham izlanishlar olib borildi. Lekin afsuski Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi va uning jahon tarixidagi o`rni tog`risida ma’lumotlar o`zbek tilida kam uchraydi. Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi bilan bog`liq kashfiyotlar ularning tarixini bevosita o`zaro daxldorligiga katta hissa qo`shdilar. Bu esa keyinchalik u yerda yashayotgan xalqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta o`zgarishlarga olib keldi desak mubolag`a bo`lmaydi. Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri qoldirgan moddiy va madaniy boyliklar va yodgorliklar tarixda muhim iz qoldirdi hamda bugungi qimmatli arxeologik va etnologik kuzatuvlar uchun katta imkoniyatlar yaratmoqda. Mavzuning dolzarbligi: Kalendarni alohida qisqaroq davrlarga (yillar, oylar, haftalar, kunlar) bo'linmalari bilan uzoq vaqtlarni hisoblashning ma'lum bir tizimi deb nomlash odatiy holdir. Xuddi shu kalendar so'zi lotincha "caleo" - e'lon qilish va "kalendarium" - qarz kitobi so'zlaridan kelib chiqqan. Bir necha (uch, besh, etti va hokazo) kundan iborat sun'iy vaqt birliklari antik davrning ko'plab xalqlari orasida uchraydi. Xususan, qadimgi rimliklar kunlarni "sakkiz kun" - savdo haftalari deb hisoblashgan, ularda kunlar A dan H gacha bo'lgan harflar bilan belgilangan; bunday haftaning yetti kuni ish kunlari, sakkizinchi kuni bozor kunlari edi. Ammo hozirda taniqli yahudiy tarixchisi Iosif Flaviy (milodiy 37 - 100 yillar) shunday deb o'qiydi: "Yunon yoki vahshiy bo'lgan biron bir shahar va birorta ham xalq yo'qki, bizning odatlarimizdan tiyilmaslik kerak edi. ettinchi kuni ishlang." yetti kunlik hafta bilan vaqtni o'lchash odati bizga Qadimgi Bobildan kelgan va, ehtimol, oy fazalarining o'zgarishi bilan bog'liq. Aslida, sinodik oyning davomiyligi 29,53 kunni tashkil etadi va odamlar Oyni osmonda taxminan 28 kun davomida ko'rdilar: oy fazasi tor yarim oydan birinchi chorakgacha etti kun davomida o'sishda davom etadi, taxminan birinchidan bir xil. to'lin oygacha chorak va boshqalar. Ammo yulduzli osmonning kuzatuvlari etti raqamning "eksklyuzivligi" ning yana bir tasdig'ini berdi. O‘z vaqtida qadimgi Bobil astronomlari osmonda qo‘zg‘almas yulduzlardan tashqari yettita “ayyor” yoritgichlar ham ko‘rinib turishini aniqlaganlar, ular keyinchalik sayyoralar deb atalgan (yunoncha “sayyora” so‘zidan “aygan” degan ma’noni anglatadi). Bu yoritgichlar Yer atrofida aylanishlari va undan masofalari shu tartibda ortib borishi taxmin qilingan: Oy, Merkuriy, Venera, Quyosh, Mars, Yupiter va Saturn. Qadimgi Bobilda astrologiya paydo bo'lgan - sayyoralar odamlar va butun xalqlar taqdiriga ta'sir qiladi degan ishonch. Odamlar hayotidagi ayrim hodisalarni yulduzli osmondagi sayyoralarning joylashuvi bilan solishtirib, munajjimlar yorug'lik nurlarining bu joylashuvi takrorlansa, xuddi shu voqea yana sodir bo'lishiga ishonishgan. Xuddi shu yetti raqam - sayyoralar soni bobilliklar uchun ham, boshqa ko'plab antik xalqlar uchun ham muqaddas bo'lgan. Qadimgi Bobil munajjimlari kunni 24 soatga bo'lib, kunning har bir soati ma'lum bir sayyora homiyligida, go'yo uni "nazorat qiladi" degan g'oyani shakllantirdilar. Soatlarni hisoblash shanba kuni boshlandi: birinchi soatni Saturn, ikkinchisini Yupiter, uchinchisini Mars, to'rtinchisini Quyosh, beshinchisini Venera, oltinchisini Merkuriy, ettinchisini Oy boshqardi. Shundan so'ng, tsikl yana takrorlanadi. Interkalar kunlar (dies intercalares) Mersedoniya oyi deb atalgan, garchi qadimgi yozuvchilar buni oddiygina interkalar oy - interkalarius (inter-calaris) deb atashgan. “Mersedoniya” so‘zining o‘zi “merces edis” “mehnat to‘lovi” so‘zidan kelib chiqqanga o‘xshaydi: go‘yo ijarachilar mulk egalari bilan hisob-kitob qiladigan bir oy edi. Ko'rib turganingizdek, bunday qo'shimchalar natijasida Rim taqvimi yilining o'rtacha uzunligi 366,25 kunga teng bo'ldi - bu haqiqiy kundan bir kun ko'proq. Shuning uchun vaqti-vaqti bilan bu kunlarni taqvimdan tashqariga tashlash kerak edi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi: Ushbu kurs ishining maqsadi Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri jahon tarixidagi o`rnini yanada kengroq ochib berish. Bu davlat haqida ma’lumotlar juda kam. shu tufayli bu davrga doir ma’lumotlar bazasini kengaytirish va uni ilmiy nuqtai nazardan o`rganib mohiyatini yanada oydinlashtirishi va mavzuga oid mavjud ma’lumotlardagi noaniqlik va xatolarga oydinlik kiritish. Shuningdek Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri siyosiy ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga aniqlik kiritish va tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri jahon davlatchiligi tarixida ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning tutgan o‘rnini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy o‘rganilishi natijalarini tahlil qilish; - ma`lumotlarni umumlashtirish va ularning Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri tarixi va madaniyatini o‘rganishdagi ahamiyatini ochib berish; - Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga oid to‘plangan ma’lumotlarni Ingliz xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida tahlil etish; - Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; - mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri siyosiy faoliyatini o‘rganish hamda siyosiy masalalariga yangidan baho berish, manbalar va so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish, munozarali masalalarga aniqlik kiritish; - manba va adabiyotlarni tahliliy o‘rganib, Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy siyosiy faoliyatidagi ilmiy muammolarni, ularning o‘rganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish; Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri o‘rta asrlar davlatchiligi tarixida tutgan o‘rnini va uning siyosiy-tarixiy jarayonlarda tutgan mavqeyini yoritib berish.. Mavzuning o`rganilganlik darajasi. Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy davri bugungi kungacha olimlar, tarixshunoslar tomonidan juda ko`p tadqiq qilingan. Shuningdek bugungi vaqtda ham bu davr haqida qandaydir bir shaklda ilmiy yoki amaliy izlanishlar olib borilayapti. O`tgan asrlarda ham bu davrga doir ilmiy izlanishlar olib borilgan.. Ayrim ilmiy tadqiqotlar esa hali tugatilmagan. Hozirgi zamonaviy texnologiyalar rivojidan keyin ham bu tarixiy voqeaga boshqa voqealar singari jiddiy chuqurroq e’tibor berilayapti. Natijada esa Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri haqida ma’lumotlar bazasi oshdi. Hamda bir qator tarixiy arxivlarida hamda Britaniya,yYevropa va rus ensiklopedik asarlari orqali ham bu mavzu yaxshi o`rganilgan. Davriy (xronologik) chegaralanishi: Kurs ishining davriy chegarasi Grigoriyn kalendari va uning ishlatiliashi davri ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi va ularning ijtimoiy - iqtisodiy, madaniy hayotini o`rganib tahlil qilishdan iborat. Ishning hajmi: Ushbu kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan tashqari 30 betdan iborat. [1] Karimov I.А. Tarixiy xotirasiz kelajak yoʼq. T.: Oʼzbekiston, 1998. 136-b