Buddaviylik dini Reja: 1. Buddaviylik asoschisining hayoti va faoliyati. 2. Buddaviylik manbalari. 3. Buddaviylik ta’limoti. 4. Markaziy Osiyoda buddaviylik. Tadqiqotchilar buddaviylik asoschisi real tarixiy shaxs ekanligini ta’kidlaydilar. Bu ta’limot to’g’risida xabar beruvchi adabiyotlarda u Siddxartxa – shaxsiy ism, Gautama – urug’ nomi, Shakyamuni – «Shakya qabilasidan chiqqan donishmand», Budda – «nurlangan», Tadxagata – «shunday kelib, shunday ketgan», Djina – «g’olib», Bxagavan – «tantana qiluvchi» kabi ismlar bilan zikr etiladi. Ular ichida eng mashhuri «Budda» bo’lib, shundan ushbu dinga buddaviylik nomi berilgan. Siddxartxa (topshiriqni bajaruvchi) Gautama mil. avv. 563-yilda Hindistonning shimoli-sharqiy qismida (hozirgi Nepalning janubida) podsho xonadonida tug’ilgan. (Ba’zi manbalarda mil. avv. 623-yilda tug’ilganligi ham qayd etilgan.) Uning otasi Suddxodan Hindistonning shimoli-sharqiy qismida sakiylar sulolasi asos solgan Kapi Lavasta podsholigining hukmdori bo’lgan. Siddxartxaning onasi Mayya ismli ayol bo’lib, u Siddxartxa tug’ilgach, 7 kundan so’ng vafot etgan. Etim qolgan Siddxartxani xolasi Maxaprajpati tarbiyalagan. Siddxartxa barcha shahzodalarga xos ta’lim-tarbiya olgan. Podsho Suddxodan o’g’lining jamiyat hayotining salbiy tomonlarini ko’rmasdan yashashini istagan. Shuning uchun ham unga shohona hayot yaratib bergan. U dunyoviy ruhda tarbiyalana boshlagan. 16 yoshida uylantirib qo’yilgan. Ko’p o’tmay Sidd­xartxa o’g’illik bo’lgan. Siddxartxa 22 yoshigacha ana shunday shohona hayot kechirgan. Siddxartxa sayr payti hayot u o’ylagandek emasligining guvohi bo’lgan. Chunonchi, u yo’lda butun tanasiga yara toshib ketgan bir qari cholni, kasal yotgan bir odamni, bir oz yurgach esa, o’lib yotgan odam jasadini ko’radi. Bu hodisalar uning dunyoqarashini butunlay o’zgartirib yuboradi. U bu hayot behuda degan xulosaga keladi va bir kuni hech kimga bildirmay saroyni tark etadi. Bu dunyo lazzatlaridan voz kechib, tarfkidunyochilik hayotini boshlaydi. Ayni paytda, u odamlarni hayot azob-uqubatlaridan qutqarish yo’llarini izlaydi. 7 yil davomida mavjud muqaddas kitoblarni o’rganadi. Ular asosida mushohada yuritadi va nihoyat, najot yo’lini topadi. U bu yo’lni «hayot haqiqati» deb ataydi. Siddxartxa shahar hamda qishloqlar kezib, bu yo’l mohiyatini targ’ib etishga kirishadi. Siddxartxa o’z ta’limotining asosiy qoidalarini «To’rt oliy haqiqat» nomi bilan bayon etadi. U Hindistonda birinchi monaxlik jamoasini tashkil etgan. Bu jamoa yangi din - buddaviylik ta’limotini targ’ib etishda juda katta rol o’ynagan. Budda 40 yil mobaynida Hindistonning turli joylarida bo’ladi, odamlarga o’z g’oyalarini etkazadi, singdiradi va 80 yoshida Kushtnagara degan joyda dunyodan o’tadi. Buddaning hayoti haqida turli asotirlar paydo bo’ldi. Ularda aytilishicha, Budda ko’p yillar davomida er yuzidagi turli mavjudotlar qiyofasida qayta tug’ilgan: 84 marta ruhoniy, 58 marta shoh, 24 marta rohib, 13 marta savdogar, 18 marta maymun, 12 marta tovuq, 8 marta g’oz, 6 marta fil, shuningdek, baliq, qurbaqa, kalamush, quyon qiyofalarida qayta tug’ilgan. Jami 550 marta qayta tug’ilgan. U doimo qaerda, qay qiyofada tug’ilishini o’ziga o’zi belgilagan. So’nggi marta uni xudolar insoniyatni to’g’ri yo’lga boshlashi uchun inson qiyofasida yaratganlar. Bu afsonalarning ba’zilariga ko’ra, er yuzida Gautamaga qadar 6 ta budda o’tgan. Shuning uchun buddaviylikning ba’zi muqaddas joylarida 7 ta ibodatxona barpo etilgan. 7 ta Bodxa daraxti o’tkazilgan. Ba’zi afsonalar 24 ta Budda avlodi o’tgan desa, ba’zilari minglab buddalar o’tgan deb da’vo qiladi. Bizgacha Buddaning bir necha biografiyalari etib kelgan: «Maxavostu» – milodning II asrida yozilgan, «Lalitavistara» – milodning II-III asrlarida yuzaga kelgan, «Buddxacharita» – buddist faylasuflardan biri Ashvagxosha tomonidan milodning I-II asrlarida yaratilgan, «Nidanakatxa» – milodning I asrida yozilgan va «Abnixishkramansutra».