Kecha va Kunduz psixologizmi Mundarija Kirish…………………………………………………………………………..….2 I BOB. ALDULHAMID CHO’LPONNING IJOD YO’LI…………………..…3 Cho’lponning hayoti va ijodi……………………………………………...….3 Cho’lponning "Kecha va Kunduz" romani haqida ayrim mushohadalar..4II BOB. “KECHA VA KUNDUZ” PSIXOLOGIZMI……..……….…………..7 2.1 Cho’lpon asarlarida psixologizm………………………………………….…7 2.2 "Kecha va Kunduz" romanining psixologizmi……………………………11 Xulosa……………………………………………………………………………25 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………….26 Kirish Kurs ishining dolzarbligi: Respublikamiz mustaqillik tufayli jahonga yuz tutgach,ilm-fanni rivojlanishiga o’zgacha e’tibor bilan qarala boshlandi hamda bu maqsadni amalgam oshirish uchun yetarlicha shart-sharoitlar yaratildi. “Jamiyatda, uning taraqqiyotida ijtimoiy fanlarning o`rni beqiyos.Ular odamning aqliy kamolotga erishuvida katta ta’sir kuchiga ega”. Istiqlol yillarida barcha fan sohalarida bo`lgani kabi adabiyotshunoslik fani ham jadal suratlar bilan rivojlana boshladi. Zero, Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov tabirlari bilan aytganda: «Agar biz O‘zbekistonimizni dunyoga tarannum etmoqchi, uning qadimiy tarixi va yorug‘ kelajagini ulug`lamoqchi, uni avlodlar xotirasida boqiy saqlamoqchi bo`lsak,avvalambor buyuk yozuvchilarimiz, buyuk shoirlarimiz, buyuk ijodkorlarimizni muqaddas,pok ruhida tarbiyalashimiz kerak. Nega deganda, ulug‘ adib Cho`lpon aytganidek, adabiyot yashasa - millat yashaydi»2 .Darhaqiqat, adabiyot har bir insonning yurak-yuragiga kirib boradigan beqiyos tilsimki,uni faqatgina ruhiy tafakkur orqali his qilishimiz, rohatlanishimiz, quvonishimiz, achinishimiz, yig’lashimiz, nafratlanishimiz… mumkin. Har qanday badiiy asar madaniy-adabiy an’analar zaminida yaratiladi. Yurtmizda ko‘p yillik tarixga ega va muqaddas hisoblanmish oila munosabatlari badiiy asarlarimizda, xususan, ilk o‘zbek romanlarida ham ma’lum darajada qiziqarli tarzda ochib berilgan. Jumladan, Cho‘lponning “Kecha va Kunduz” romanida aks ettirilgan oilaviy munosabatlar va o‘z davriga xos ijtimoiy-oilaviy an’analar bugungi kun nuqtai nazaridan, ayniqsa lisoniy aspektda e‘tiborni tortadi. Asardagi oilaviy munosabatlarga xos xususiyatlar, ba’zi yo‘qolib borayotgan an’analar, o‘zbek xalqiga xos fazilatlar umum ijtimoiy kontekstda yorqin namoyon bo‘ladi va o‘sha davr muhitini, oila a’zolari o‘rtasidagi insoniy munosabatlarni ko‘rsatib berilishiga namuna bo‘lib xizmat qiladi. Asarda bir qator o‘tmish an’analari, sharqona axloq, o‘zbek xalqiga xos fazilatlar tasviri jamlangan. Adabiyotshunos O.Sharafiddinov ta‘kidlaganlaridek, “Kecha va Kunduz” romanida muallif nigohi “o‘zbek xonadonining ichkarisi”ga qaratilgan [6, 59-60 b.]. Asar matnidan biz o‘zbek xonadonlaridagi “yaqin moziyga xos” oilaviy-insoniy munosabatlariga, yuqorida aytilganidek, qator misollar keltirishimiz mumkin. Kurs ishining maqsad va vazifalari: “Kecha va kunduz” romanining psixologizminini o’rganish. Yuqoridagi qo`yilgan maqsadga muvofiq ishda quydagi vazifalar bajarildi: -Psixologizm haqida ma’lumot berish; - Cho’lpon asarlaridagi psixologizm haqida ma’lumot berish; -“Kecha va kunduz” romani psixologizmini roman qahramonlari misolida tahlil qilish; Kurs ishining obyekti – Cho`lponing “Kecha va kunduz” romani tadqiqot obyektini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti: “Kecha va kunduz” romani matnidagi qahramonlarning psixologiyasi tadqiqot predmeti sanaladi. I BOB. ALDULHAMID CHO’LPONNING IJOD YO’LI Cho’lponning hayoti va ijodiCho’lpon 1897 yili Andijonda tug’ilgan. Eski maktabda savod chiqargan. Keyin rus-tuzem maktabida o’qigan. 1914 yili Toshkentga keladi va o’z faoliyatini “Sadoi Turkiston” gazetasi bilan bog’laydi. Uning asarlari Orenburg, Ufa, Qozon va Bog’chasaroyda chiqadigan gazeta va jurnallarda ham bosilib turgan. 1916-1917 yillarda Orenburgda yashaydi va u yerda boshqird hukumati mahkamasida kotib bo’lib ishlaydi. So’ng Toshkentga qaytadi. 1920 yilgacha TurkRosTAda xizmat qiladi. 1920 yili Bokuda bo’lgan Sharq xalqlari qurultoyida qatnashadi. O’sha yili Fitrat taklifi bilan Buxoroga boradi va o’zbek tilida chiqadigan “Buxoro axbori” gazetasiga rahbarlik qiladi. Bir yilcha ishlab Toshkentga qaytadi. Adabiyot va madaniyat ishlari bilan shug’ullanadi. 1924-1926 yillarda Cho’lpon Moskvada yashaydi. U yerda ochilgan O’zbek dramstudiyasiga rahbarlik qiladi. Shundan keyin jadidlarga qarshi boshlangan kompaniya Cho’lponni ham chetlab o’tmadi. Ta’qib va tazyiqlarga qaramay, u qizg’in ijodiy faoliyat bilan shug’ullandi. 30-yillarning boshida yana Moskvaga ketadi va SSSR Markaziy Ijroiya Komitetida tarjimon bo’lib ishlaydi. Cho’lpon 1937 yil 14 iyulda qamoqqa olinadi va 1938 yil 4 oktyabrda otib o’ldiriladi. Cho’lponning “O’zbek yosh shoirlari” (1923), “Go’zal yozg’ichlar” (1925), “Adabiyot parchalari” (1926) majmualarida chop etilgan she’rlari, o’z she’rlari asosida nashr qilingan “Uyg’onish” (1922), “Buloqlar” (1923), “Tong sirlari” (1926), “Soz” (1935) kabi to’plamlari yangi o’zbek she’iyati taraqqiyotida muhim o’rin tutadi. Uning “Kecha va kunduz” (1936) romani, “Do’xtur Muhammadyor” (1914), “Qor qo’ynida lola”, “Novvoy qiz”, “Oydin kechalarda” hikoyalari yangi davr o’zbek nasri rivojiga salmoqli hissa bo’lib qo’shildi. Cho’lponning “Yorqinoy” (1920), “Xalil farang” (1921), “Cho’rining isyoni” (1926), “Yana uylanaman” (1926), “Mushtumzo’r” (1928), “O’rtoq Qarshiboev” (1928), “Hujum” (1928) kabi dramalari uning dramaturg sifatida ham samarali ijod qilganligini ko’rsatadi. Milliy istiqlol va ozodlik g’oyalari Cho’lpon ijodining leytmotivini belgilaydi. Cho’lpon Pushkinning “Dubrovskiy”, “Boris Godunov” asarlarini, Gorkiyning “Ona” romani va “Egor Bulichev” pe’sasini, Lohutiyning “Evropa safari”ni, Gotsiyning “Malikai Turandot”, Shekspirning “Hamlet” dramalarini o’zbek tiliga tarjima qilish orqali o’zbek va jahon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa qo’shdi. Vafotidan so‘ng Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991) va «Mustaqillik» ordeni (1999) berilgan. 1.2. Cho’lponning "Kecha va Kunduz" romani haqida ayrim mushohadalar "Kecha va Kunduz" romani oʻzbek adabiyoti tarixida oʻziga xos oʻringa ega boʻlib, u ilk roman-dilogiya hisoblanadi. Afsuski, "Kunduz" qismi mavjud emas. Romani Chor Rossiyasining yurtimizda olib borgan siyosati, oʻsha davrda avomning maʼnaviy dunyosiga koʻzgu tutgan asarlardan biri 2019 -yil noyabr oyida Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani Michigan universiteti aspiranti Kristofer Fort tarjimasida ingliz tilida nashrdan chiqdi. Bundan oldin Fortning Cho‘lpon ijodi haqidagi maqolasi e’lon qilindi. “Minbar” taqdim etgan maqolada tadqiqotchining roman haqidagi fikr-mulohazalari keltirilgan*. Men tarjimam bilan bu ajoyib va sirli san’atkorni ingliz tilli o‘quvchilarga yetkazaman. XX asr boshidagi o‘zbek adabiyoti va tarixini tavsiflovchi matn va ma’lumotlarning kamligi bilan tanishgan ingliz tilli kitobxonlar Cho‘lpon va O‘zbekistonning o‘tmishiga oid muhokamalarga qo‘shilishlari mumkin. Roman obrazlaridan biri Zebi oʻsha davr ayollarining begʻubor, samimiy, soddadil bir koʻrinishi. Ayniqsa, bu holat Zebi sud qilinayotgan chogʻda namoyon boʻladi. Sibirga surgun qilinib turibdi, biroq, shunda ham uyini qanday topib olishi haqida oʻylaydi. Mingboshini u oʻldirmagani shu qadar aniqki, "Eringni oʻldirdingmi?" deb soʻrashlarining oʻzi kulguli. Zebi - oddiy obraz, yaʼni u xarakter sifatida oʻsib chiqmagan. Bosh qahramon demasligimizga sabab, u voqealar rivojiga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi, aksincha, hayot uni oʻz oqimi boʻylab istagan xarsangiga uradi. U har nimaga koʻnikuvchan, moslashuvchan: otasining zindonga aylantirgan hayotiga ham, hatto mingboshiga uzatilishiga ham, u yerdagi hayotga ham koʻnadi. Agar isyon qilganda edi, mingboshini oʻz xohishiga koʻra yoʻq qilmoqchi boʻlganda yoki undan ozod boʻlishni talab qilganda xarakter deya olardik. Balki, "Kunduz" qismida Zebi xarakter sifatida oʻsib chiqar. "Kecha va Kunduz"ni oʻqib anglashimiz mumkinki, Chor Rossiyasi xalqning eng savodsiz, maʼlum fikrga boʻlmagan "manqurt" kimsalarga lavozim berib, ular orqali xalqni istaganlaricha idora etganlar . Mana shunday manqurt kimsalardan bir Akbarali mingboshi. Akbarali mingboshi xalqning arzi-dodini tinglab hal qilib berish u yoqda tursin, hatto oʻz muammolarini ham yecholmaydi. Aslida, uni lavozimidan ozod etishmoqchi edi, biroq, nogoh u oʻldirildi. Hukumat esa bunga siyosiy tus berishga initilib, keraksiz " matoh"ga aylangan kishisini podshoh va Rusiya davlatiga sodiqligini taʼkidlab, Zebini salkam turk josusiga aylantirib qoʻyadi. Akbarali mingboshi ular uchun oddiy "sart" ismining ham ahamiyati yoʻq. Hatto birgina "tergov pratakoli"ga ismi Qambar, Umarali, Akbarali tarzida yozilib ham ketaveradi! Biroq u Rusiyaning sodiq qahramoni! Aslida "Toʻrt chaqaga arzimaydigan" insondan siyosat yoʻlida "zoʻr qahramon" yasaydilar. Miryoqub - ishning koʻzini biladigan, aqli teran shaxs. Unda ikkita Miryoqub yashaydi. Biri ikkinchisini sud qiladi. Vaqti kelsa, oʻzidan jirkanadi. Vijdoni oldida sobit turib beradi. Faqat " Ustoz koʻrmagan shogird har maqomga yoʻrgʻalar" deganlaridek, uning aqlni toʻgʻri yoʻlga solib yuboradigan, unga mashʼala boʻladigan bir inson yoʻq. Agar uni toʻgʻri yoʻlga boshlab qoʻysalar, xalqning ziyoli, yetuk, dunyoqarashi keng farzandiga aylandi. Miryoqubga noyib toʻra bejizga "amerikalikka oʻxshaysan" demagan. Qrim safarida unga bir jadid uchraydi. Ana shu jadid taʼsirida uning ongiga ziyo kirib keladi goʻyo. Yurtiga, millatiga mehri tovlanadi. Miryoqub asar davomida qayta tarbiylanadi. Romanda aholining dinni ham toʻliq anglamay unga koʻr-koʻrona itoat etayotgani, hatto dindorlarning ham dindan yaxshi xabari yoʻqligi, hukumat odamlari oldida qassobni yonida turgan qoʻzichoqday boʻlib qolishi keskin tanqid ostiga olinadi. Asarda mavjud tuzumning illatlari ochib tashlanadi. Romanning bosh gʻoyalaridan biri ham mavjud tuzumni tag-tomiri bilan yulib tashlash. "Kecha va Kunduz" yozilgan davrda ham bu holat deyarli oʻzgarmagan. Ehtimol, hukumat almashgandir, siyosatning koʻrinishi oʻzgargandir, biroq natija, istak hamon oʻsha-oʻsha! Haliyam yurtni gʻaflat uyqusidan uygʻotmoqchi boʻlganlar quvgʻinda, oʻqib, bilim olishni istaganlar "xalq dushmani". Choʻlponning maqsadi ham oʻtmishni koʻrsatish orqali, xalqning yuziga koʻzgu tutish, asl ahvollarini koʻrsatish boʻlgan boʻlsa, ehtimol. Asarda moʻjazgina ishora mavjud mutaassib dindor Zebining otasi Razzoq shu qizini qurbon qilish evaziga boʻlsin, oʻz piriga qarshi chiqibdiki, hukumatni isloh qilsa boʻladi. Bir soʻz bilan aytganda, roman murakkab ijtimoiy siyosiy davrda yaratilgan boʻlmasin, u oʻsha davrda yaratilgan koʻplab asarlar singari mafkuraga emas, xalqning maʼnaviy kamolotini taʼminlashga yoʻnaltirilgan asardir. Atoqli adib Abdulhamid Sulaymon Cho’lpon qalamiga mansub «Kecha va kunduz» asariga «O’tkan kunlar asari darajasida» deb baho berilgan. U o’zbek adabiyotidagi ilk roman — dilogiya bo’lib, ikki kitobdan iborat. Birinchi qismi «Kecha» 1933-34 yillarda Moskvada yozilgan. Dastlabki boblari 1935 yilda Toshkentdagi adabiy jurnalning 1-sonida bosilgan, asar 1936 yilda to’liq holda nashr etilgan. Asardagi voqealar ilk bahorda boshlanib, qish chillasida tugaydi. Cho’lpon romaniga «Hamal keldi — amal keldi» maqolini epigraf qilib olgan. Romanning «Bugun» deb atalgan ikkinchi qismining taqdiri to’g’risida ma’lumot yo’q. Holbuki «Kecha» da tasvirlangan voqealarning mantiqiga ko’ra romanning «Kunduz» qismida Zebining Sibir surgunidan, Miryoqubning esa Qrim safaridan keyingi hayotlari tasvirlanishi lozim edi. Birinchi kitobdagi tasvir etilgan voqea birinchi jahon urushi endigina boshlangan kezlarida O’zbekiston viloyatlarining birida bo’lib o’tadi. Asardagi asosiy g’oya mavjud tuzumni tag — tomiri bilan o’zgartirishdir. II BOB. “KECHA VA KUNDUZ” PSIXOLOGIZMI 2.1 Cho’lpon asarlarida psixologizm Badiiy adabiyotning eng nozik, oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu, psixologizm, u inson harakterini, ichki olamini ruhiyati orqali ochib beradi. Jahon badiiy adabiyotidagi ushbu yoʻnalishning eng sara namunalari M. Lermontov, I. Turgenev, L. Tolstoy, F. Dostoyevskiy, A. Chexov kabi XIX asr rus adabiyoti dargʻalari ijodida kuzatiladi. Oʻzbek adabiyotida inson ichki kechinmalari orqali siyosiy-ijtimoiy muhitning maʼnaviy-axloqiy muammolarini ochib berish Choʻlpon qalamiga mansub “Kecha va kunduz” romanida yaqqol koʻzga tashlanadi. Choʻlpon oʻzbek adabiyotiga oʻz asarlari bilan yangicha ruh, yangicha uslub, yangi nafas, samimiyat, hayotiylik va harorat olib kirgani ayni haqiqat. “Kecha va kunduz” romanida ijodkor psixologizmning turli usullarini qoʻllab, tariximizning gʻoyat murakkab, masʼuliyatli bir davrini, ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ziddiyatlar kuchaygan bir paytni aks ettirgan. XIX asr oxirlariga kelib, siyosiy oʻzgarishlar dinamikasi oshib, sinfiy kurash, mustamlakachilik muammolari avj oladi. Davr qahramonlari obrazini yaratishda ijodkor fojeaviy, chuqur xarakterlar psixologizmini qoʻllaydi. Uning qahramonlari maʼnaviy-axloqiy, gʻoyaviy-falsafiy izlanishlar orqali haq yoʻlga intiladi, oʻylaydi, fikrlaydi, oʻz-oʻzini tergaydi, oʻz-oʻzini ragʻbatlantiradi, hayot haqiqatini izlaydi, dunyoqarashi kengayadi, oʻz nafsi bilan kurasha oladi, ongi oʻsadi, oʻz-oʻzini inkor etadi, natijada qalb dialektikasi rivojlanadi. Choʻlpon “Kecha va kunduz” romanida psixologizmning mavjud usullaridan unumli foydalangan. Shunga qaramay, asarda ratsional-tahliliy, tanqidiy psixologizm yetakchiligi yaqqol seziladi. Bunga sabab yaratilgan obrazlarning murakkabligi va ziddiyatlarga boyligidir. Qahramonlar ichki olamida sodir boʻlayotgan psixologik jarayon ularning ichki “men”i orqali tahlil qilinadi. Yozuvchi har qanday ruhiy holatni ichki kechinmalarni tarkibiy qismlarga boʻlib ochib beradi. Sodir etilgan har bir harakatning maʼno-mohiyati, sabablari koʻrsatiladi. Emotsional tahlil jarayonida qahramonlar oʻylaydi, fikrlaydi va sodir etilgan harakatining mantiqiy zanjirini tuzadi. Holatning mantiqiy yakuni tanqid bilan boshlanadi. Bunga misol qilib, asarda chuqur psixologizm bilan boyitilgan Miryoqub obrazini olish mumkin. Uning xarakterida aql-farosat, epchillik, har qanday vaziyatdan chiqa olish, oʻziga ishonch kabi xususiyatlar bor. Emotsional psixologik tahlil jarayonida uning ruhiyatida ikkiga boʻlinish kuzatiladi. Biri Miryoqub – tergovchi, ikkinchisi esa javobgar. Oʻn bir betga choʻzilgan ushbu psixologik sud jarayonidan Miryoqubda ichki tahlil, ichki iqror kuchliligini koʻramiz. U oʻz-oʻzini aldashni xohlasa ham aldolmaydi. Shuning uchun maʼnaviy-axloqiy olamiga xos barcha xususiyatlarni qoʻrqmasdan tan oladi, iqror boʻladi. “Kecha va kunduz” asaridagi Choʻlpon psixologizmining yana bir xususiyati diqqatni tortadi. Bu tashqi detallarni asl maʼnosidan ayro qilmagan holda, personaj ichki olamidagi psixologik jarayonni, holatni tasvirlashdir. Muallif tomonidan asar boshidan oxirigacha ishlatilgan shunday bir predmet borki, unda bunday badiiy detal yordamida qahramonlar ichki psixologik holatini tasvirlash darajasidan chiqib, butun bir jamiyatning maʼnaviy dunyosiga ishora qilingan. Choʻlpon bu badiiy detalning barcha sinonimik variantlarini ishlatgan: chiroq, fonar, fonus, elektrik, moychiroq… Turli vaziyat, sharoit, holatda bu detalga “xira, nursiz, madorsiz” kabi sifatlar qoʻshib ishlatgan. Nursiz chiroq, xira fonus, madorsiz elektrik… Choʻlpon oʻz asarida tashqi psixologik holat orqali personajlarining psixologik portretlarini yanada yorqinroq tasvirlagan. Masalan, Razzoq soʻfi tugʻilishidagi hangomani olaylik. U doya kampir tilidan soʻzlanadi: “… Aylanay mehmon, kimdan xafa boʻlib tushdingiz? Kim ozor berdi sizga? Ayting! Qovogʻingizni ochsangiz-chi! Yorugʻ dunyoga keldingiz! Shukur qiling! Sevining! Mundoq kuling! Kulimsirang! Iljaying!” Badqovoqlik shtrixi orqali Razzoq soʻfining portreti yaratilgan. Bunday holatni ayollar obrazida ham kuzatish mumkin. Masalan, “… Qurvonbibining koʻzlari qizarib, qovoqlari koʻkargan edi…” Ayolning kechasi bilan tinmay, ezilib yigʻlagani maʼlum. Mariyaning psixologik portretida doimiy labini tishlash shtrixi oʻzi xohlamagan azobga bardosh berishini anglatadi: “… Yosh juvon boshini quyi egib, yuzini chapga burgan, borgan sari qaltirashi kuchaygan, lablarini oʻtkir va oppoq tishlari oʻrtasida qisardi…” Choʻlpon xarakterlarning tashqi tasviri, koʻz qarashlari, yuz oʻzgarishlari, mimika, plastika yordamida qahramonlarning ichki psixologik holatidan voqif etadi. Koʻp hollarda muallif gʻamga botgan tashvishli yuzlarda tabassum yoyilishini mahorat bilan tasvirlagan: “… kelinning yuzlarida xuddi shu paytda bir yoqimli kulimsirash paydo boʻlgan edi”. Tashqi psixologik holat baʼzida qalb tubida yotgan sirli tuygʻularning bir soniyalik paydo boʻlishini yoritishi mumkin. Asarda muallif hikoyasi va ruhiy holatning u tomonidan tasvirlanishi yaqqol koʻzga tashlanadi. Ruhiy holat tasviri asosida mantiqiy fikr zanjiri boʻlmaydi. Muallif hikoyasining asosini esa fikriy ketma-ketlik tashkil etadi. Har qanday ruhiy holat toʻgʻrisida fikr yuritiladi va ular maʼno-mantiq jihatidan bogʻlanadi. Choʻlpon kitobxon tasavvurlarini, taxminlarini cheklamaslik uchun psixologik tasvirlash usulidan foydalanadi va maʼlum maydonni fikrlar harakati uchun boʻsh qoldiradi. Bunday yondashuv psixologik holatning absolyut, batamom tugallanganligini inkor etib, kitobxonni oʻzicha mushohada qilishga, xatti-harakatlar mohiyatini fikran oxiriga yetkazishga imkon beradi, chunki murakkablik darajasi oshib boradigan xarakterlarni va ichki olami ziddiyatlarga toʻla, hatto oʻziga ham tushunarsiz kahramonlar psixologiyasini xolis tahlil qilish, barcha detallarni maromiga yetkazib ochib berish oʻz ichki olamiga toʻgʻri baho beradigan personajlarning ham, kuchli psixolog-yozuvchilarning ham qoʻlidan kelishi mushkul vazifa. Bu haqida F. Dostoyevskiy shunday yozgan: “Kitobxon uchun faqat roman syujeti emas, inson psixologiyasi, ruhiyati haqidagi bilimlar ham zarur, bunday bilimlarni har bir muallif kitobxondan kutishga haqli”. Choʻlpon psixologik tasvirlash usulidan unumli foydalangan. Juda koʻp holatlarda yozuvchi atayin muallif yoki uchinchi shaxs nomidan qahramon ichki olami haqida hikoya qiladi. Kitobxon psixologik kartinaga oʻzi mustaqil qoʻshimchalar kiritishga, mantiqan xotima yasashga imkon topadi va shu yoʻl bilan inson ichki olamining eng chekka, qorongʻu burchaklari ham maʼlum boʻladi: “… Oʻz uyiga kelganidan soʻng darhol oynaga qaradi, oʻz aftidan qoʻrqib ketdimi, bilmadim – oʻzini kartga tashlab, hoʻngur-hoʻngur yigʻlashga tushdi… Uch yuz soʻmlik chek qoʻlidan tushib, allaqayerda toʻntarilib yotardi…” Yuqoridagi asardan olingan parcha fohisha ayol Mariyaning psixologik holatini tasvirlaydi. Maʼnaviy tubanlikka batamom gʻarq boʻlmagan, ruhiyatidagi musaffolik hali bulgʻanib ulgurmagan personaj oʻzining xatti-harakatlaridan norozi, ichki olamida ziddiyatli kurash bormoqda. Muallifning psixologik tasvirida ayol ichki holatining ikir-chikir detallari ochib berilmagan. Personaj asabiy holda yigʻlashga tushgandan soʻng muallif uning keyingi harakatlari taqdirini kitobxonning oʻziga havola qilib, koʻp nuqta bilan belgilagan. Oʻquvchi psixologik jarayon davom etayotganligini yaxshi biladi va oʻzining inson ruhiyatidagi bilimlari, tajribasi asosida psixologik holat kartinasining muallif tasvirlamagan qismini oʻzi mustaqil xayolida tasvirlab chiza boshlaydi. Nochorligidan gʻururini nopok kimsalarga qoʻsh – qoʻllab toptashga bergan inson yana qanday karomat koʻrsatishi mumkin?! U dod-faryod qiladi, taqdirni laʼnatlaydi, shu koʻyga solganni qargʻaydi. Achchiq ustida xonani ostin-ustun qilib tashlaydi. Choʻlpon psixologik jarayon tasavvuridan soʻng uning haqligini nozik bir ishora bilan tasdiqlaydi: chek qaylardadir toʻntarilib yotibdi va yana koʻp nuqta, chunki faqat chek emas, xonadagi boshqa jihozlarning ham oyogʻi osmondan qilingan. Choʻlpon psixologik tasvirlashning yana bir keng tarqalgan usuli – jimlik, sukunatdan ham oʻrinli foydalanadi. Muallif qahramonning ruhiy holatini tasvirlar ekan, uni oʻzi istagan qarorga mahkum etmasdan, oʻquvchi ixtiyoriga qoʻyadi. Jimlik, sukut saqlash oʻquvchini fikrlashga majbur qiladi, miyasida psixologik jarayonning mantiqiy zanjirini tuzadi. Choʻlpon qahramonlarining ichki kechinmalari, oʻy-fikrlari, xotiralari, kundalik qaydlari ham muallif tilidan bayon etiladi. Muallif oʻz qahramonlarining barcha sir-asrorlaridan voqif. Asarda ichki monologlar muallif hikoyasi bilan qoʻshilib ketgan. Bu psixologizmning oʻziga xos shakli hisoblanadi. U orqali inson ongining, xotirasining barcha burchaklariga sayr etish mumkin. 2.2 "Kecha va Kunduz" romanining psixologizmi “Kecha va kunduz” asari chuqur psixologizmga ega asar. Choʻlpon yashagan davr qiyinchiligi asarda oʻz aksini topgan, shuning uchun roman psixologizmi murakkabligi, ziddiyatlarga boyligi, kontrastligi bilan qahramonlarning maʼnaviy-axloqiy, gʻoyaviy-falsafiy, hayotiy ideallarini izlashda namoyon boʻladi. Xarakterlar psixologizmi badiiy detallar yordamida yanada yorqinroq koʻzga tashlanadi. Ular qahramon ichki dunyosining eng qorongʻu burchaklarini yoritib, qalb dialektikasini rivojlantiradi. Insonning botiniy olami suhbatlarda, muzokaralarda u yoki bu darajada zohir topishi shubhasizdir. Badiiy adabiyotda bu jarayon dialog va monologlar orqali namoyon bo’ladi. Asar qahramonlarining suhbatlari, bahs-munozaralarining biz ko’nikkan suhbatlardan , shunchaki kayfiy munozaralardan farqi shundaki, asardagi dialoglar adibning badiiy niyatiga aloqador bo’lgani bois estetik yoqimli va asarning yaxlitligini ta’minlovchi badiiy unsur hisoblanadi. Shu sababli yozuvchi qahramonlarning xatti-harakatlarinigina emas, qalbi va qiyofasi, botini va zohiri, ma’naviy va moddiy mavjudiyati o’rtasidagi inja muvofiqlikni topa bilishi va bu holatni so’z ruhi bilan uyg’unlashtira olmog’i lozim.