Maktabgacha yoshda psixik taraqqiyotda rolli o‘yinlarning ahamiyati MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. O‘YIN MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ASOSIY FAOLI- YATI EKANLIGI………………………………………………………………….. 1.1. O’yin faoliyati nazariyasi……………………………………………………………………………5 1.2.Bolaning psixik o’sishida o’yinning ahamiyati……………………….…10 1.3.Maktabgacha yosh davrida o’yining takomillashuvi………………….…14 II.BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR RIVOJLANISHIDA O‘YINNING AHAMIYATI……………………………………………………….. 2.1. O‘yin turlari va ularni psixologik xususiyatlari………………………...18 2.2. “Sehrli mamlakatga sayohat” o`yini va uning tashkil etilishi………..…20 2.3. ”Narsalarni taqqoslash” o`yini……………………………………….…22 XULOSA…………………………………………………………………………23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..25 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Shavkat Miromonovich Mirziyoyev qarorida esa maktabgacha ta’lim tizimini yaxlit uzluksiz ta’lim tizimining muhim bo‘g‘ini sifatida yanada takomillashtirish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish hamda moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, ularning maktabga tayyorgarlik darajasini tubdan oshirish maqsadida ixtisoslashtirilgan loyiha-izlanish institutini davlat unitar korxonasi shaklida tashkil etish hamda institutni maktabgacha ta’lim tizimi buyurtmachilari bilan tuzilgan shartnomalarga muvofiq investisiya loyihalari bo‘yicha belgilanishi ta’kidlangan. Mavzuning dolzarbligi: Jamiyatning ma’naviy takomili unda amalga oshiriladigan ta’lim - tarbiya ishlarining mazmuni, shakl va mohiyatiga bog’liqdir. SHu boisdan ham ta’limdagi yangilanishni, respublikamizda amalga oshirilayotgan boshichma - boskich ta’lim tizimini pedagogik talqin qilish, bu jarayonni samaradorli kechishini ta’minlash zaruriyati yuzaga keladi. Haqiqatdan ham o‘yin har bir yosh boshichda bolaning tevarak atrofdagi hayotni va kishilar o‘rtasidagi turli munosabatlarni har tomonlama bilib olishga qaratilgan faoliyatidir. Maktabgacha yoshdagi bolaning o‘yin faoliyati mazmun jihatdan har kungi vaziyatga qarab o‘zgarib turadi. O‘yin doimo o‘zgarib turganligi tufayli bola o‘ynab charchamaydi, zerikmaydi. Bolaning atrof muhitga kishilarga, narsalarga va o‘ziga bo‘lgan turli munosabatlari mazmun hamda shakl jihatdan har doim o‘zgarib turadigan o‘yin jarayonida namoyon bo‘ladi. Bolalarning turli ehtiyojlari, istak va qiziqishlari, qobiliyatlari hamda bir qancha shaxsiy fazilatlari o‘yin jarayonida bevosita rivojlanadi. O‘yin jarayonidagi bolalar faol faoliyatining psixik taraqqiyot uchun ahamiyati shundaki, bolalarning turli sifat va fazilatlari o‘yin jarayonida faqat namoyon bo‘libgina qolmasdan, bunda sifat va fazilatlar mustahkamlanadi, o‘zlashtiriladi. SHuning uchun psixologiya nuqtai nazardan oqilona ya’ni to‘g‘ri tashkil qilingan o‘yin bola shaxsini har tomonlama o‘stiradi va shuning bilan birga bolaning butun psixik jarayonlarida –sezish, idrok, diqqat, xotira, tafakkur, xayol va irodani ildam rivojlanishiga yordam beradi. O‘yin o‘z mohiyati jihatidan katta kishilarning hatti –harakatlari va xulq-atvorlariga faol taqlid qilishdan iborat bo‘lishi tufayli bolalarda ma’naviy sifatlarning mustahkamlanishi uchun va odob – axloq qoidalarini bilib olishlari uchun keng imkoniyatlar beradi. Maktabgacha yoshdagi bola o‘yin jarayonida tabiblik yoki muallimlik rolini bajarayotgan bo‘lsa, shu kasbga tegishli barcha sifatlarni namoyon qilishga intiladi. Ular o‘yinga juda berilib ketsalar, bajarayotgan rollariga xos sifatlar shunchalik samimiy, ijodiy tarzda namoyon bo‘ladi. Bolalar uchun o‘yin mazmunining hech bir chegarasi yo‘q. Maktabgacha yoshdagi bolalar kattalar hayotini hamma tomonlarini o‘z o‘yinlarida aks ettira oladilar. O‘yinning ahamiyati bola shaxsining o‘sib kamolotga etishiga ta’sir ko‘rsatishdin iboratdir. O‘yin har bir yosh boshichda bolaning tevarak atrofdagi dunyoni va kishilar o‘rtasidagi munosabatlarni bilib olishni ifodalaydi. Bolaning moddiy dunyoga, kishilarga o‘z-o‘ziga munosabati o‘zgarayotgan o‘yinda namoyon bo‘ladi. Bolalarning ehtiyojlari, istak, qiziqish (xavas) lari bevosita o‘yinda ifodalanadi. O‘yin bolalarning xayolparastligi tufaydi narsalar va kishilar dunyosini ular uchun ma’qul tomonga “o‘zgartirish” imkoniyatini beradigan faoliyatdir. Ma’lumki, bolalarning asosiy vaqti o‘yin bilan o‘tadi. O‘yin maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlanishining muhim. vositasi, ularning asosiy faoliyati bo‘lib hisoblanadi. O‘yin jarayonida bola shaxsi faoliyat sub’ekti sifatida shakllana boshlaydi. O‘yin uzoq davrlardan beri mashhur olimlar, pedagog-psixologlar, faylasuflar, sotsiologlar, etnograflar va madaniyat arboblari diqqatini o‘ziga qaratib kelingan dolzarb mavzudagi muamolardan biridir. Kurs ishining maqsadi: Maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishida o’yin vositasining roli va ahamiyatini o’rganish. Kurs ishining vazifasi:Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishida o‘yinning ahamiyati. Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi:Ushbu kuras ishi 2 ta bob, 6 ta reja,xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I.BOB. O‘YIN MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ASOSIY FAOLIYATI EKANLIGI 1.1. O’yin faoliyati nazariyasi. Go`dakning bir yoshgacha davrdagi psixologik xususiyatlarini o`rganish bo`yicha qator tadqiqotlar mavjud. Shular orasida N.L.Figurin, M.P.Dеnisova, M.Yu.Kistyakovskaya, A.Vallon, D.B.Elkonin, Е.A.Arkin, S.Fayans, Sh.Byulеr, F.I.Fradkinalarning asarlari aloqida aqamiyatga molikdir. S.Fayans tajribasida go`dakka chiroyli va jozibador o`yinchoqlar 9 sm masofadan ko`rsatilganda u butun vujudi bilan ularga intilgan, kеyinchalik oraliq 60 sm bo`lganida bolaning intilishi, qo`l cho`zishi, sustlashgan, cho`zilishi, itiyorsiz qarakati mutlaqo so`ngan. U o`yinchoq bilan bir qatorda turgan katta kishiga qam ana shunday bеfarq qaragan. Masofaga qanchalik qisharsa, bolaning unga intilishi, qiziqishi shunchalik kuchayib borishini kuza-tish mumkin. Tadqiqotchi A.V.Yarmolеnko yarim yoshlik go`daklarda jozibali narsalarning o`zaro qiyosiy tasnifini tadqiq qilgan. Muallif olgan ma'lumotlarga qaraganda go`dak bеqisob jismlar orasida insonni (katta yoshli odamlarni) tobora aniqroq, ravshanroq ajrata boshlagan. Shu bilan birga qarakatsiz ko`ruv qo`zqatuvchisiga diqqatni to`plash 26 sеkundddan 37 sеkundgacha qarakat qilmayotgan odamga bolaning tikilishi, 34 sеkunddan 38 sеkundgacha, xarakatdagi ko`ruv qo`zqatuvchisiga qarashi 41 sеkunddan 78 sеkundgacha, harakatdagi insonga e'tibor bеrishi 49 sеkunddan 88 sеkundgacha ortgan. Tajribada go`dakning xarakatlanayotgan odamga diqqatini to`plab turishi 4 marotaba ortgani aniqlangan. Go`dak jonsiz narsalarga qaraganda odamga diqqatini barqaror qaratishi uning kattalarga munosabati o`zgarganidan emas balki ular bilan aloqaga kirishganda sust rеtsеptor o`rnini faolroqi egallaganidandir. Go`dakda fazoviy tassavvurning boyishida jumlalarning idrok qilishidagi farqlashning takomillashuvi muqim vosita xisoblanadi. qayot tajribasi ortib borishi mashqlar natijasida jismlarning alomatlari va bеlgilarni o`quvi paydo bo`ladi.Olimaning fikricha 3- oydan 6 oylikkacha bolada katta yoshdagi odamlar bilan tanlab munosabatda bo`lishi vujudga kеladi. Uch oylik go`dak bеgonalar orasidagi tuqqan onasini ajrata olsa, yarim yoshdan boshlab esa bеgonalar ichidagi qarindoshlarini qam farqlay boshlaydi. M.Yu.Kistayakovskaya ma'lumotiga ko`ra, 5-6 oylikda u muomala qilayotgan notanish shaxsga bir oz tikiladi, kеyin yo kulimsiraydi yoki undan yuzini o`giradi, xatto, qo`rqib yiqlab yuboradi. Bolada o`zini parvarish qilayotgan yaqin kishilariga boqlanib qolishi sodir bo`ladi. Ana shu sababli onasini yoki enagasini ko`rsa qiyqirib qarshilaydi, unga talpinadi, qo`l-oyoqini ixtiyorsiz tipirchilatadi. U yarim yoshga to`lganda atrofdagi yaqin kishilari, qarindosh-uruqlariga, xatto qo`ni -qo`shnilarga qam boqlanib (o`rganib) ko`nikib qoladi. Taxminan 8-9 oyligidan kattalar bilan dastlabki o`yin faoliyatini boshlaydi.O`yin faoliyatidagi tabassum, jonlanish, shodlik, tuyqulari avval faqat kattalar ishtirokida namayon bo`ladi, vaqt o`tishi bilan uyinning o`zi bolaga quvonch baqishlaydi. Go`dak bir yoshga yaqinlashgan sari kattalarning xatti-xarakatlarini izchil kuzatishdan tashqari unda asta-sеkin ularning ko`mak bеrish ishtiyoqi tuqiladi. Natijada bola individual faoliyat turidan qamkorlikdagi faoliyatga qam o`ta boshlaydi. Ma'lum, qamkorlikdagi faoliyat muloqot ko`lamini kеngaytirishga yordam bеradi. Bolaning umumpsixologik taraqqiyoti faqat o`yin jarayonidagi (A.Lеontеv) amalga oshishini inobatga olib ularning o`yinlarining mazmunan boyitishiga katta e'tibor qaratishimiz lozim. Boq`chqa yoshidagi bolalarning suyujеtli va rollarga bo`linib, o`ynaladigan o`yinlari dеyarli q amma vaq t jamoa q olda amalga oshiriladi. Syujеtli va rollarga bo`linib o`ynaladigan o`yinlar bolalarning ko`pgina psixik jarayonlari va shaxsiy psixologik sifatlarini rivojlantirishga yordam bеradi. O`yin sharoitining o`ziyoq bolalar diqqatini atrofdagi narsa va xodisalarga faol yunaltiri shini talab q iladi. Bu esa, o`yin faoliyati davomida bolalarni nixoyatda faollashtiradi, ya'ni ular kuzatuvchan, tеz esda olib qoladigan, xar bir narsani atroflicha va chuqur taxlil qiladigan bo`ladilar. Syujеtli va rollarga bo`linib, o`ynaladigan o`yinlar o`yin jarayonida bolalarning bir birlari bilan faol munosabatda bo`lishlariga imkon yaratadi. Bubolalar nutq ining tеz rivojlanishiga olib kеladi. Ma'lumki, syujеtli va rollarga bo`linib o`ynaladigan o`yinlarning o`z qonun - qoidalari mavjud. Bu qonun - qoidalarga rioya qilishda bolalar o`z iroda kuchlarini ishga soladilar. Binobarin, o`yin faoliyati davomida bolalarning irodaviy sifatlari q am rivojlanadi. Turli yoshdagi boq cha bolalarining o`yin faoliyatlari ularning barcha aks ettirish, ya'ni psixik jarayonlarini, aqliy imkoniyatlarini, shaxsiy psixologik sifatlarini, xaraktеr xislatlarini tarkib toptirib, rivojlantiradi. Shu narsa xaraktеrliki, bog’cha yoshidagi bolalarning turli - tuman o`yin faoliyatlari sеkin - astalik bilan ularni o`qish faoliyatiga tayyorlayd Roli o’yin mazkur yosh davirdagi bolalarning eng muhim faoliyati bo’lib, ular bunday o’yinda go’yo katta yoshdagi odamlarning barcha vazifali va ishlarni amalda bevosita bajaradilar.shu boisdan o’yin voqealari ,oilaviy turmush hodisalari shaxslararo munosabatlarni umumlashtirgan holda aks ettirishga harakat qiladilar . Bolalar kattalarning turmush tarzi ,his-tuyg’u ,o’zaro muomala va mulaqatlarning xususiyatlarni o’ziga va o’zgalarga atrof muhitiga munosabatlarni yaqol voqelik tarzida ijro etishi uchun turli o’yinchoqlardan, shuningdek, ularning vazifasini o’tovchi narsalarda hamfoydalaniladi.Bolaning ongida uni qurshab turgan voqeolik to’g’risidagi xilma xil o’yin faoliyatni takomillashtiradigan sharoitlarni tadqiq qilgan N.M .Aksarinaning ta’kidlashicha o’yin o’z- o’zidan vujudga kelmaydi buning uchun kamida uchta sharoit bo’lishi lozim bunga 1) taasurotlar tarkib topish. 2) har –xil ko’rinishdagi o’yinchoqla va tarbiyaviy ta’sir vositalarning muhayyoligi. 3) bolalarning kattalar bilan tez-tez muomala va muloqatga kirishuvi .Bunda kattalarning bolaga bevosita ta’sir ko’rsatish uslubi hal qiluvchi rol o’ynaydi. D.B.Elkonin o’z tadqiqotida rolli o’yinning syujeti bilan bir qatorda ,uning mazmuni ham mavjud ekanini yozadi .Uning fikricha o’yinda bola kattalarfaoliyatining asosiy jihatini aniqroq aks ettirishi o’yinni mazmunini A.P.Usovaning tatqiqotlarida ta’kitlanishicha , rolli o’yin ishtirokchilarni safi yosh ulg’ayishiga qarab jinsiy tofovutlariga binoan kengayib boradi.uch yoshli bolalar iiki uchtadan guruhga birlashib ,uch besh daqqiqa birga o’ynab oladilar 4-5 yoshli guruhi 2-3 tadan ishtirokchidan iborat bo’lib ularning hamkorligidagi faoliyati 40-50 daqiqa davom etadi o’yin davomida qatnashchilar soni ham ortib boradi:6-7 yoshli bolalarda roli o’yini guruh yoki jamoa bo’lib birga o’ynash istagi vujidga keladi avval rolar taqsimlanadi o;yining qoidalari va shartlari tushintriladi (o’yindavomida bolalar bir –birlarni harakatini qatiq nazorat qiladilar). D.B.Elkonin uz tadkikotida rolli o‘yinning syujeti bilan bir katorda, uning mazmuni xam mavjud ekanini yozadi. Uning fikricha, o‘yinda bola kattalar faoliyatining asosiy jixatini anikrok aks ettirishi o‘yinning mazmunini tashkil kiladi. A.P.Usovaning tadkiqotlarida ta’kidlanishicha, rolli o‘yin ishtirokchilarining safi yosh ulgayishiga karab, jinsiy tafovutlarga binoan kengayib boradi: a) uch yoshli bolalar 2-3 tadan guruxga birlashib, 3-5 dakika birga uynay oladilar; b) 4-5 yoshlilar guruxi 2-5 ishtirokchidan iborat bulib, ularning xamkorlikdagi faoliyati 40-50 dakika davom etadi, o‘yin davomida katnashchilar soni ortib xam boradi; v) 6-7 yoshli bolalarda rolli o‘yinni gurux yoki jamoa bulib birga uynash istagi vujudga keladi, natijada avval rollar taqsimlanadi, yyinning koidalari va shartlari tushuntiriladi (yyin davomida bolalar bir-6irlarining xarakatini katgik nazorat kiladilar).D.B.Elkonin harakatli o‘yinning qoidalari mazmuni o‘zaro bog‘liqligidan kelib chiqib ularni besh guruhga ajratadi: 1) harakatga taqlid qilish; 2) muayyan syujetni drammalashtirilgan o‘yinlar; 3) syujeti oddiy o‘yinlar; 4) syujetsiz qoidali o‘yinlar; 5)aniq maqsadga qaratilgan mashqlardan iborat sport o‘yinlari. Bolani o‘yinga undamagan omil uning katta yoshdagi odamlarning borliq to‘g‘risidagi va shaxslararo munosabati haqidagi tasavvuri va ularni o‘z shaxsiy faoliyatida sinab ko‘rish istagidir, shuningdek, jamoa bo‘lib o‘ynayotgan tengqurlari bilan bevosita muloqotga kirishish ishtiyoqidir. Bolalar psixologiyasi fanida to‘plangan ma’lumotlar tahliliga asoslanib, mazkur yosh davri bo‘yicha quyidagi xulosani chiqarish mumkin: 1) o‘yin faoliyatida bola turli harakatlarni to‘laligicha namoyish etishga, ularni bajarish usullarini ko‘rsatishga ishtiyoqmand bo‘ladi; 2) keyinchalik esa barcha xatti-harakatlarni umumlashtirib aks ettirishga urinadi. Bola o‘sib borgan sayin narsalar va o‘yinchoqlarning nomini o‘zgartirish, yangi nom bilan atash engillashadi. SHuningdek faqat yangi vaziyatda jismlar nomini o‘zgartirish bilan kifoyalanib qolmay, ularni yangi nomga muvofiq qo‘llash imkoniyati ham vujudga keladi. o‘yin faoliyatida foydalaniladigan narsalarni yangicha nomlash qator muammoli vaziyatlarni vujudga keltiradi. o‘yin faoliyatida narsalar nomini o‘zgartirish o‘zining psixologik mlhiyati bilan murakkab holat hisoblanadi. Ayniqsa, so‘z bilan predmetning o‘zaro munosabatida ularga uzviy bog‘liq harakatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Yuqoridagi mulohazalar asosida aytish mumkinki, katta kishilar hayoti va faoliyatining o‘rnini bosuvchi ashyolar ularning harakatini umumlashgan holda ifodalashning moddiy tayanchi hisoblanadi. SHunday ekan, o‘yin faoliyatida bola harakatining rivojlanishi o‘yin mazmuniga ko‘proq bog‘liqdir. CHunki bolaning xatti-harkati qanchalik ihcham va umumlashgan bo‘lsa, u kattalarning faoliyati mazmunini aks ettirishdan shunchalik yiroqlashadi. Binobarin, u odamlarning narsalarga va bir-biriga munosabatini amalda bajarishga o‘tadi va shuning uchun narsalar bilan harakat qilishda kattalarning ijtimoiy munosabatlarini to‘g‘ri ifodalashga intiladi.Har qanday o‘yinning va o‘yin faoliyatining markazida bola katta kishilarning faoliyati va o‘zaro munosabatini, muomalasini o‘ziga xos tarzda aks ettirishi, takrorlashi imkoniyati turadi. SHunga ko‘ra o‘yin ijtimoiy ahamiyat kasb etib, bola insoniyat tomonidan asrlar davomida yarailgan qimmatli bilimlar, amaliy ko‘nikmalar, malakalar va odatlarni o‘rganishga imkon yaratadi, oqibatda uni shaxslararo muloqotning mohiyatiga olib kiradi. SHunday qilib, psixolog adabiyotlar tahliliga tayanib maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘ziga xos xususiyatlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) bola odamlarning faoliyati, ularning predmetlarga munosabati va o‘zaro muomalasiga qiziqadi; 2) bolalar rolli o‘yinda atrofdagi voqelikning eng tashqi ifodali, jo‘shqin xis-tuyg‘uli jihatlarini aks ettiradilar; 3) rolli o‘yinda bola kattalar bilan bir xil sharoitda, yagona zaminda yashayotganini his etgan holda o‘z istagini amaliyotga tadbiq qiladi; 4) kattalar hayoti va faoliyatiga kirish bolaning tasavvuri timsollari tariqasida namoyon bo‘lsa ham, umuman uning chinakam shaxsiy hayotida o‘chmas iz qoldiradi. Bola psixikasining taraqqiy etishda o‘yinning roli beqiyosdir. Biz bolaning psixik taraqqiyotini o‘yinsiz tasavvur qilishimiz qiyin. CHunki, o‘yin orqali bola faqat jismoniy tomondan emas, balki psixologik tomondan ham rivojlanadi. O‘yin orqali bola olamni, undagi narsa hodisalarni, ularga xos xususiyatlarni o‘rganibgina qolmay, balki nutq so‘zlashga, mustaqil fikrlashga xayol qilishga, ijod qilishga, muomala madaniyatiga o‘rganadi.Ko‘pchilik psixologlar hamda pedagoglar o‘yinning psixologik masalalari bilan bevosita shug‘ullanib, o‘yinlarning bolani psixik kamol toptirishdagi ahamiyatiga alohida to‘xtalib o‘tganlar. Ma’lumki, o‘yin bola uchun voqelikni aks ettirishdir. Bu voqelik bolani qurshab turgan voqelikdan ancha qiziqarlidir.O‘ymnning qiziqarliligi uni anglab etishning osonligidadir. Kattalar hayotida faoliyat, xizmat, yumush qanday ahamiyatga ega bo‘lsa, bola hayotida o‘yin ham xuddi shunday ahamiyat kab etishi mumkin. Jahon psixologiyasi fanida to‘plangan boy ma’lumotlarga asoslanib, quyidagicha mulohaza yuritish mumkin. Masalan, eng sodda psixik jarayondan eng murakkab psixik jarayongacha hammasining eng muhim jihatlarini shakllantirishda o‘yinlar katta rol o‘ynaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakatning o‘sishiga o‘yinning ta’siri haqida gap borganda avvalo shuni aytish kerakki, birinchidan, o‘yinni tashkil qilishning o‘ziyoq mazkur yoshdagi bolaning harakatini o‘stirish va takomillashtirish uchun eng qulay shart-sharoit yaratadi. 1.2.Bolaning psixik o’sishida o’yinning ahamiyati.