1-E. Dıqqattı qaratıw (Engagement): Soraw-juwap: Súwretke qarap qaysı biri gaz, qaysı biri suyıq, qaysı biri qattı dene ekenligin aytıń. 2-E. Izzertlew (Exploration): Pikirley alasızba? Menzurkadaǵı tastıń kólemin anıqlań? 3-E. Túsindiriw (Explanation): Idıstaǵı (chashka) ıssı shayǵa bir neshe dana qanttı izbe-iz salamız. Qant erimegen waqıtta óz kólemine sáykes halda ıdıstaǵı suwdı kóteredi. Qanttı jaqsılap aralastırsaq, stakandaǵı shay kólemi derlik ózgermegenine kóremiz. Qant qay jerge ketti? Baqlawlar sonı kórsetti, qanttı quraytuǵın bóleksheler suw bóleksheleriniń aralarına tarqalıp (sińip) ketedi. Bul bolsa zattı quraytuǵın bólekshelerdiń arasında belgili bir boslıqlar bar ekenligin bildiredi. Ayırım zatlardaǵı bóleksheler bir-birine jaqın jaylassa, ayırımlarında bóleksheler arasındaǵı aralıq ádewir úlken boladı. Gazlarda bóleksheler jaylasıwı ádewir siyrek, suyıqlıqlarda tıǵızıraq hám qattı denelerde bolsa ádewir tıǵız jaylasqan boladı. Bunnan tısqarı, hár qıylı zatlardan tayarlanǵan birdey kólemli denelerdiń massaları salıstırılǵanda hár qıylı boladı. AlyuminiyTemirMıs Mısalı: 1 kólemli alyuminiydiń massası 2,7 , 1 kólemli temirdiń massası 7,8 , 1 kólemli mıstıń massası 8,9 ǵa teń. 1 kólemli mıstıń massası, sonday kólemdegi temir yaki alyuminiydiń massasınan úlken. Demek, zattı quraytuǵın bó lekshelerdiń massası hám bóleksheler arasındaǵı aralıq hár qıylı zatlar ushın hár qıylı boladı. Zattıń bul qasiyeti tıǵızlıq bolıp esaplanadı. Kólem birligindegi zattıń massasına san jaǵınan teń bolǵan fizikalıq shama zattıń tıǵızlıǵı dep ataladı. Zattıń tıǵızlıǵın anıqlaw ushın deneniń massasın onıń kólemine bóliw kerek: Shamalardı háripler arqalı belgileymiz: (ro) – zattıń tıǵızlıǵı, – zattıń massası, – deneniń kólemi. Onda zattıń tıǵızlıǵın esaplaw formulasın tómendegishe jazamız: Zattıń tıǵızlıǵı birligi etip Xalıq aralıq birlikler sisteması (SI)nda qabıl etilgen. Zattıń tıǵızlıǵın anıqlawdı tómendegi mısalda kórip shıǵamız. Kólemi 0,5 bolǵan suwdıń massası 500 ǵa teń. Berilgen maǵlıwmatlar tiykarında suwdıń tıǵızlıǵın anıqlaymız: Demek, suwdıń tıǵızlıǵı qa teń eken. Bul sannıń fizikalıq mánisi tómendegishe ańlatıladı: Kólemi 1 bolǵan suwdıń massası 1000 ǵa teń. Deneniń massası grammda (), kólemi santimetr kubda () berilgen bolsa, onıń tıǵızlıǵı ta beriliwi múmkin. Suwdıń tıǵızlıǵın ta belgileyik. Bunıń ushın dáslep kilogrammdı grammda hám metr kubtı santimetr kubta belgilep alamız: 1000 = 1000 000 1 = 1000 000 Suwdıń tıǵızlıǵı gramm santimetr kubda belgilense qa teń boladı. Demek, kólemi 1 bolǵan suwdıń massası 1 ǵa teń eken. Suyıqlıqlardıń tıǵızlıǵın ólsheytuǵın ásbap areometr dep ataladı. Areometr suyıqlıq ishinde júzgen halatında onıń suyıqlıq betinen shıǵıp turǵan halındaǵı shkalanıń mánisine qaray suyıqlıq tıǵızlıǵı anıqlanadı. Kúndelikli turmısta kólemniń litr dep atalıwshı birligi kóp qollanıladı. Tárepi 1 bolǵan kubtıń kólemi 1 litrǵa teń. 1 = 1 = 1000 = 0,001 Ameliyatta zattıń tıǵızlıǵın biliw úlken áhmiyetke iye. Tómendegi kestelerde kúndelikli turmısta kóp ushırasatuǵın bazı bir zatlardıń tıǵızlıqları keltirilgen. №Qattı deneTıǵızlıq, Tıǵızlıq, 1Altın19,3193002Qorǵasın11,3113003Gúmis10,5105004Mıs8,989005Temir (polat)7,878006Shoyın7,171007Alyuminiy2,727008Mramor2,727009Tereze aynası2,5250010Gerbish1,8180011Muz0,990012Aǵash0,770013Brusok0,24240 №SuyıqlıqlarTıǵızlıq, Tıǵızlıq, 1Sınap13,6136002Pal1,43514353Suw110004Ósimlik mayı0,939305Mashina mayı0,99006Kerosin0,88007Spirt0,88008Benzin0,71710 №GazlarTıǵızlıq, Tıǵızlıq, 1Kislorod0,001431,432Hawa (0 ta)0,001291,293Azot0,001251,254Tábiyiy gaz0,00080,85Suw puwı (100 ta)0,000590,596Geliy0,000180,187Vodorod0,000090,09 QÍZÍQLÍ MAǴLÍWMAT Balza tereginiń tıǵızlıǵı júdá kishi, yaǵnıy 120 qa teń. Onnan stol tennisi raketkası, qutqarıw remenleri jasaladı. Dúnyada tıǵızlıǵı joqarı bolǵan tereklerden biri Ózbekstanda ósetuǵın seksewil esaplanadı, onıń tıǵızlıǵı 1120 qa teń. Tıǵızlıq – zattıń birlik kólemine tuwrı kelgen massa.Tıǵızlıq birligi ushın qabıl etilgen.Areometr – suyıqlıqtıń tıǵızlıǵın ólsheytuǵın ásbap. 4-E. Qollaw (Elaboration): Ziyreklestiriwshi sorawlar: Tıǵızlıqtıń formulası qanday?Tıǵızlıqtıń ólshem birligi?Tıǵızlıqtıń formulasınan kólem hám massanı qalay anıqlaymız?1 ta neshe bar?Suyıqlıqlardıń tıǵızlıǵın ólsheytuǵın ásbap ___________ dep ataladı.Kólem birligindegi zattıń massasına san jaǵınan teń bolǵan fizikalıq shama ne dep ataladı? Másele sheshiw úlgileri: Sıyımlılıǵı 2 ıdısqa 2,8 pal salınǵan hám ol tolǵan. Bir litrli bankaǵa 1,5 pal sıyama? Tastıń massası 100 g. Súwretten paydalanıp tastıń tıǵızlıǵın anıqlań. Súwretten paydalanıp 200 g massalı deneniń tıǵızlıǵın anıqlań. “Shıǵır texnologiyası” metodi Bul metodta oqıwshılar toparlarǵa bólinedi;Hár bir topardan bir oqıwshıdan sanlardı saylaydı hám sol san artındaǵı sorawlarǵa topar menen birgelite juwap beriwi kerek. Kólemi 3 bolǵan ıdısqa qansha massalı ósimlik mayı sıyadı?Massası 1,8 bolǵan muzdıń kólemin anıqlań.Klass bólmesiniń ólshemleri eni 80 , boyı 120 hám biyikligi 300 ge teń. Eger hawanıń tıǵızlıǵı 1,29 bolsa, bólmedegi hawanıń massasın esaplań.Tereńligi 4 , eni 3 hám boyı 3 bolǵan ıdıs cement penen toltırılǵan. Idıstaǵı cementtiń massasın anıqlań. Cementtiń tıǵızlıǵı 1500 .Parallelepiped formasındaǵı alyuminiyden jasalǵan deneniń kólemi 48 bolsa, onıń massası qansha? Alyuminiy tıǵızlıǵı 2700 .Massası 0,504 hám tıǵızlıǵı 700 bolǵan deneniń kólemin anıqlań.Massası 400 bolǵan deneniń kólemi 0,8 qa teń. Onıń tıǵızlıǵın tabıń.Massası 4000 bolǵan deneniń kólemi 2500 qa teń. Onıń tıǵızlıǵın tabıń. 5-E. Bahalaw (Evaluation): Toparlar berilgen sorawlarǵa juwap beriw barısında tómendegi súwretler menen bahalanıp barıladı hám eń kóp baha jıynaǵan topar jeńimpaz boladı.