Qaraqalpaqlardıń Jańadárya boyına jaylasıwı, kóshiwler, bijanak, hám oǵuzlar, qıpshaqlar, qaraqalpaq ádebiyatı, jırawlar, baqsılar Tariyxıy dereklerde házirgi Qaraqalpaqstan aymaǵında adamlar neolit dáwirinde-aq jasaǵanlıǵı atap ótiledi. Áyyemgi tariyxıy esteliklerden biri Dara I (b.e.sh. 522-468-jılları patshalıq etken) qábiri ústindegi taslarǵa b.e.sh. V ásirde mixxat penen oyıp jazılgan jazıwlarda Aralboyı hám Sırdáryanıń tómengi aģısında jasagan xalıq "Saka tigraxauda" (tóbe qalpaqlı saklar) dep atalgan. Eramızdıń II-VIII ásirlerinde Aralboyı dalalarına bir qatar túrkiy qáwimler kirip kelip ornalasqan. Jergilikli xalıqtıń kirip kelgen qáwimler menen qosılıwı nátiyjesinde Aralboyında bijanaklar hám oguzlar qáliplesken. Bijanaklar negizinde 8-10 ásirlerde qaraqalpaqlardıń xalıq sıpatında qáliplesiw procesi baslanǵan. X ásir baslarında bijanaklardıń bir bólimi Volga artına, Qubla Rus dalalarına kóshiwge májàúr bolgan. Buǵan oguzlar hám qıpshaqlardıń qısımı, qısımı sebep bolǵan. XІІ. Bul mámleketlerdiń biri-XIV ásir aqırında dúzilgen Noǵay (Mańǵıt) xanlıǵı edi. Onıń shegaras